తెలంగాణ సాంస్కృతిక వైభవానికి, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకగా నిలిచే బోనాల పండుగ వెనుక శతాబ్దాల ఘన చరిత్ర దాగి ఉంది. సాధారణంగా 1816లో హైదరాబాద్లో విజృంభించిన ప్లేగు వ్యాధి నివారణ కోసమే బోనాలు ప్రారంభమయ్యాయని ప్రచారంలో ఉన్నప్పటికీ, చారిత్రక ఆధారాలు మాత్రం అంతకంటే వేల సంవత్సరాల ముందే ఈ సంప్రదాయం తెలంగాణ గడ్డపై వర్ధిల్లిందని స్పష్టం చేస్తున్నాయి. పురావస్తు పరిశోధనలు, ప్రాచీన ఆధారాలు ఈ విషయాన్ని నొక్కిచెబుతున్నాయి.
చరిత్ర పరిశోధకుల కథనం ప్రకారం సుమారు మూడు వేల ఏళ్ల క్రితమే ఆషాఢ మాసంలో బోనం ఎత్తే ఆచారం ఉండేది. కామారెడ్డి జిల్లా పరిధిలోని రాతి గుట్టల్లో మహిళలు శిరస్సుపై బోనాలతో ఉన్న శిల్పాలు లభించడం దీనికి ప్రధాన నిదర్శనం. అలాగే 1600 ఏళ్ల కిందటి విష్ణుకుండినుల నాటి 'గర్భాపాత్ర' కీసరగుట్ట వద్ద దొరకడం ఈ పండుగ పురాతనత్వాన్ని చాటుతోంది. కాకతీయుల కాలంలోనూ ఈ వేడుకలు అత్యంత వైభవంగా జరిగేవి. రాణి రుద్రమదేవి తన కుమార్తె ముమ్మడమ్మకు సంతాన ప్రాప్తి కోసం ఏకవీరాదేవికి బోనం సమర్పించినట్లు 'ప్రతాప చరిత్ర' గ్రంథంలో రాసి ఉంది.
విజయనగర సామ్రాజ్యాధినేత శ్రీకృష్ణదేవరాయల పాలనలో బోనాల విశిష్టత మరింతగా నమోదైంది. క్రీ.శ. 1516 మే 4 నాటి ఆయన శిలాశాసనంలో బోనాల ఉత్సవాల నిర్వహణకు గాను ప్రజలపై ఉండే పన్నులను రద్దు చేస్తున్నట్లు అధికారికంగా పేర్కొన్నారు. ఈ చారిత్రక శాసనం ప్రస్తుతం హైదరాబాద్లోని రాష్ట్ర పురావస్తు ప్రదర్శనశాలలో భద్రపరిచి ఉంది. ఇది బోనాల ప్రస్తావన ఉన్న మొట్టమొదటి అధికారిక శాసనంగా చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
నగర నిర్మిత సమయం నుంచి కుతుబ్ షాహీల పాలనలోనూ ఈ సంప్రదాయం కొనసాగింది. శాలిబండ ప్రాంతంలో బోనాల ఉత్సవాల దృశ్యాలతో కూడిన సూక్ష్మ చిత్రపటాలు ఈ విషయాన్ని ధ్రువీకరిస్తున్నాయి. గోల్కొండ కోటలోని శ్రీ జగదాంబిక అమ్మవారి ఆలయంలో గత 400 ఏళ్లుగా ఆషాఢ బోనాలు నిరంతరాయంగా సాగుతున్నాయి. ఈ ఆధారాలన్నీ పరిశీలిస్తే బోనాలు కేవలం ఏదో ఒక వ్యాధి నివారణ కోసం వచ్చినది కాదని, వేల ఏళ్లుగా తెలంగాణ ప్రజా జీవనంలో అంతర్భాగమైన సంస్కృతి అని తేటతెల్లమవుతోంది.
