పెత్రమాసం నుంచి తెలంగాణ ఆత్మగా బతుకమ్మ.. తొమ్మిది రోజుల పూల పండుగ వెనుక అసలు కథ ఇదే!

తెలంగాణలో బతుకమ్మ అంటే కేవలం పూలను పేర్చి ఆడుకునే పండుగ కాదు. అది ఆడబిడ్డల అనుబంధం.. ప్రకృతితో ముడిపడిన జీవన విధానం.. తరతరాలుగా వస్తున్న జానపద సంపద. పెత్రమాసం రోజున ప్రారంభమయ్యే ఈ పూల పండుగ.. తొమ్మిది రోజులపాటు తెలంగాణ పల్లెలు, పట్టణాలను పాటలతో, పూల సోయగాలతో నింపేస్తుంది. ఒకప్పుడు ఇంటి ఆవరణల్లో, ఊరి చెరువుల దగ్గర కనిపించిన బతుకమ్మ.. ఇప్పుడు తెలంగాణ సంస్కృతికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపుగా నిలుస్తోంది. అసలు బతుకమ్మ అంటే ఏమిటి? పెత్రమాసానికి దీనికి ఉన్న సంబంధం ఏమిటి? తొమ్మిది రోజుల్లో ఏ రోజు ఏ బతుకమ్మ ఆడతారు? ప్రతి రోజు వెనుక ఉన్న ప్రత్యేకత ఏమిటి?

బతుకమ్మ అంటే ఏమిటి? పూలలో దాగిన తెలంగాణ జీవన తత్వం!

తెలంగాణ అంటే గుర్తొచ్చే పండుగల్లో బతుకమ్మది ప్రత్యేక స్థానం. బతుకమ్మ అనే పేరులోనే జీవన సందేశం ఉందని చెబుతారు. 'బతుకు అమ్మా'.. అంటే అమ్మా, బతుకు.. అని అర్థం చేసుకుంటారు. గౌరీదేవిని పూల రూపంలో కొలుస్తూ.. కుటుంబాలు సుఖసంతోషాలతో ఉండాలని, పంటలు సమృద్ధిగా పండాలని కోరుకుంటూ మహిళలు ఈ పండుగను జరుపుకుంటారు. అయితే బతుకమ్మ ఆవిర్భావానికి సంబంధించి ప్రాంతానికో జానపద కథ, సంప్రదాయానికో వివరణ కనిపిస్తుంది.

తంగేడు, గునుగు, బంతి, చామంతి వంటి కాలానుగుణ పూలను ఒకదానిపై మరొకటి వలయాలుగా పేర్చి బతుకమ్మను తయారు చేస్తారు. సాధారణంగా గోపురాన్ని పోలిన ఆకారంలో పూలను అమర్చి, మధ్యలో గౌరీదేవిని ప్రతిష్ఠించినట్లుగా అలంకరిస్తారు. పూలను పేర్చడం నుంచి పాటలు పాడటం, బతుకమ్మ చుట్టూ వలయంగా తిరుగుతూ ఆడటం వరకు ప్రతి అంశంలోనూ తెలంగాణ జానపద సంస్కృతి కనిపిస్తుంది.

వర్షాకాలం చివర్లో ప్రకృతి పచ్చదనంతో కళకళలాడే సమయంలో బతుకమ్మ వస్తుంది. పొలాల గట్లపై, బీడు భూముల్లో, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో విరిసే స్థానిక పూలకు ఈ పండుగలో పెద్దపీట వేస్తారు. అందుకే బతుకమ్మను ప్రకృతికి, నీటికి, మానవ జీవనానికి మధ్య ఉన్న అనుబంధాన్ని చాటిచెప్పే పండుగగా కూడా అభివర్ణిస్తారు.

పెత్రమాసం అంటే ఏమిటి? బతుకమ్మ అక్కడి నుంచే ఎందుకు మొదలవుతుంది?

తెలంగాణలో మహాలయ అమావాస్యను చాలాచోట్ల పెత్రమాసం లేదా పెతరామాస అని పిలుస్తారు. పితృదేవతలను స్మరించుకునే ఈ అమావాస్యకు ఆధ్యాత్మికంగా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. ఇదే రోజున ఎంగిలిపూల బతుకమ్మతో తొమ్మిది రోజుల బతుకమ్మ సంబరాలు ప్రారంభమవుతాయి. అందుకే పెత్రమాసం, బతుకమ్మ పండుగకు మధ్య ప్రత్యేకమైన అనుబంధం ఏర్పడింది.

పితృదేవతలను స్మరించుకునే ఆచారంతో ప్రారంభమై.. ప్రకృతిని పూజిస్తూ, మహిళలంతా ఒక్కచోట చేరి పాటలు పాడుతూ జరుపుకునే ఉత్సవంగా బతుకమ్మ సాగుతుంది. కుటుంబం, సంప్రదాయం, ప్రకృతి.. ఈ మూడు అంశాలను కలిపే పండుగగా తెలంగాణ సమాజంలో బతుకమ్మకు ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది.

తొమ్మిది రోజులు.. తొమ్మిది పేర్లు.. ప్రతి బతుకమ్మకు ఓ ప్రత్యేకత!

బతుకమ్మ పండుగలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం తొమ్మిది రోజులకూ ప్రత్యేకమైన పేరు ఉండటం. ప్రతి రోజు చేసే నైవేద్యం ఆధారంగా ఆ రోజు బతుకమ్మకు పేరు వచ్చింది. కుటుంబాలు, ప్రాంతాలను బట్టి కొన్ని ఆచారాల్లో స్వల్ప మార్పులు కనిపిస్తాయి. నేడు ఎంగిలిపూల బతుకమ్మతో వేడుకలు ప్రారంభమై, అక్టోబర్ 18న సద్దుల బతుకమ్మతో ముగుస్తాయి.

1. ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 10, శనివారం

బతుకమ్మ సంబరాలకు శ్రీకారం చుట్టే రోజు. పూలను పేర్చి బతుకమ్మను తయారు చేసి గౌరీదేవిని పూజిస్తారు. నువ్వులు, నూకలు, బెల్లం వంటి పదార్థాలను సంప్రదాయబద్ధంగా నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. పెత్రమాసం రోజున ప్రారంభమయ్యే ఈ పండుగకు ఇదే తొలి అడుగు.

2. అటుకుల బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 11, ఆదివారం

రెండో రోజు అటుకులకు ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. అటుకులు, బెల్లం, పప్పులు వంటి పదార్థాలను నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. మహిళలు బతుకమ్మ చుట్టూ చేరి పాటలు పాడుతూ, సంప్రదాయ ఆటపాటలతో వేడుకను కొనసాగిస్తారు.

3. ముద్దపప్పు బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 12, సోమవారం

మూడో రోజు ముద్దపప్పు ప్రధాన నైవేద్యంగా ఉంటుంది. ఉడికించిన పప్పు, పాలు, బెల్లం వంటి పదార్థాలతో నైవేద్యం తయారు చేస్తారు. కుటుంబ సభ్యులంతా కలిసి పండుగలో పాల్గొంటూ బతుకమ్మ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తారు.

4. నానబియ్యం బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 13, మంగళవారం

నాలుగో రోజు నానబెట్టిన బియ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. నానబెట్టిన బియ్యం, పాలు, బెల్లం కలిపి నైవేద్యంగా సమర్పించే సంప్రదాయం ఉంది. సాధారణ ఆహార పదార్థాలతోనే భక్తిని, కుటుంబ అనుబంధాన్ని చాటిచెప్పడం ఈ ఆచారంలోని ప్రత్యేకత.

5. అట్ల బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 14, బుధవారం

ఈ రోజు అట్లు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. ఇళ్లలో అట్లు తయారు చేసి బతుకమ్మకు సమర్పించడం సంప్రదాయం. పండుగలో భాగంగా మహిళలు ఒకచోట చేరి పాటలు పాడుతూ ఆనందంగా గడుపుతారు.

6. అలిగిన బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 15, గురువారం

ఈ రోజును అలక బతుకమ్మ అని కూడా అంటారు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ రోజు బతుకమ్మను ఆడరు, నైవేద్యం సమర్పించరు. మిగతా రోజుల మాదిరిగా కాకుండా ప్రత్యేక ఆచారాన్ని పాటిస్తారు. అయితే ఈ సంప్రదాయం కుటుంబం, ప్రాంతాన్ని బట్టి మారవచ్చు.

7. వేపకాయల బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 16, శుక్రవారం

వేపకాయలను పోలిన ఆకారంలో బియ్యప్పిండితో తయారు చేసే వంటకాలు ఈ రోజు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. వీటిని నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. పండుగలో పూల అలంకరణతో పాటు సంప్రదాయ వంటకాలకు కూడా ఎంత ప్రాధాన్యం ఉందో ఈ రోజు తెలియజేస్తుంది.

8. వెన్నముద్దల బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 17, శనివారం

ఎనిమిదో రోజు వెన్నతో చేసిన ముద్దలు, బెల్లం వంటి పదార్థాలకు ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. సద్దుల బతుకమ్మకు ముందు వచ్చే ఈ రోజు పండుగ సందడిని మరింత పెంచుతుంది. కుటుంబ సభ్యులు కలిసి నైవేద్యాలు తయారు చేయడం ఈ సంప్రదాయంలో భాగం.

9. సద్దుల బతుకమ్మ

అక్టోబర్ 18, ఆదివారం

తొమ్మిది రోజుల పండుగలో అత్యంత వైభవంగా జరుపుకునే రోజు. పెద్ద బతుకమ్మలను రంగురంగుల పూలతో అలంకరించి, మహిళలంతా సామూహికంగా పాటలు పాడుతూ ఆడతారు. ఐదు రకాల సద్దులు సహా ప్రాంతీయ సంప్రదాయాల ప్రకారం నైవేద్యాలు సమర్పిస్తారు. అనంతరం బతుకమ్మలను ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్లి చెరువులు, ఇతర నీటి వనరుల వద్ద నిమజ్జనం చేస్తారు. ఈ వేడుకతో బతుకమ్మ సంబరాలు ముగుస్తాయి.

బతుకమ్మలో పూలకే ఎందుకంత ప్రాధాన్యం?

బతుకమ్మను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టేది అందులో ఉపయోగించే స్థానిక పూలు. తంగేడు పూల పసుపు రంగు, గునుగు పూల గులాబీ, తెలుపు ఛాయలు, బంతి పూల నారింజ రంగు.. ఇలా అనేక రంగులు కలిసి బతుకమ్మకు అందాన్ని తీసుకొస్తాయి. వీటితో పాటు చామంతి, ఇతర కాలానుగుణ పూలను కూడా ఉపయోగిస్తారు.

ఈ పూలు అలంకరణకే పరిమితం కావు. వర్షాకాలంలో ప్రకృతిలో సహజంగా విరిసే పూలను సేకరించి పండుగలో ఉపయోగించడం ద్వారా స్థానిక వృక్ష సంపదతో ప్రజలకు అనుబంధం ఏర్పడుతుంది. పూలను పేర్చడం, బతుకమ్మను తయారు చేయడం, పాటలు పాడటం వంటి పనుల్లో కుటుంబాలు, పొరుగువారు కలిసి పాల్గొనడం సామాజిక ఐక్యతకు ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.

ఆడబిడ్డలకు పుట్టింటి పిలుపు.. బంధాలకు బతుకమ్మ వారధి!

బతుకమ్మ పండుగలో కనిపించే మరో అందమైన సంప్రదాయం ఆడబిడ్డల అనుబంధం. పెళ్లయిన మహిళలు పుట్టింటికి వెళ్లి తల్లిదండ్రులు, తోబుట్టువులు, చిన్ననాటి స్నేహితులతో కలిసి పండుగ జరుపుకోవడం అనేక కుటుంబాల్లో ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. కొత్త బట్టలు, పూలతో అలంకరణ, బతుకమ్మ పాటలు, సామూహిక ఆటపాటలు.. ఇవన్నీ మహిళలకు మధుర జ్ఞాపకాలను అందిస్తాయి.

బతుకమ్మ పాటల్లో కుటుంబ సంబంధాలు, అత్తింటి అనుభవాలు, పుట్టింటి అనురాగం, గ్రామీణ జీవితం, చారిత్రక వ్యక్తులు, స్థానిక దేవతల ప్రస్తావనలు కనిపిస్తాయి. అందుకే ఇవి కేవలం పండుగ పాటలు మాత్రమే కాదు.. తరతరాలుగా మౌఖికంగా కొనసాగుతున్న జానపద చరిత్రకు కూడా ఆధారం.

పల్లె నుంచి ప్రపంచం వరకు.. తెలంగాణ గుర్తింపుగా బతుకమ్మ!

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆవిర్భావం తర్వాత బతుకమ్మకు రాష్ట్ర పండుగగా మరింత విస్తృతమైన గుర్తింపు లభించింది. హైదరాబాద్‌ నుంచి జిల్లాల వరకు ప్రభుత్వ, సామాజిక సంస్థల ఆధ్వర్యంలో వేడుకలు నిర్వహిస్తున్నారు. తెలంగాణకు చెందిన వారు ఇతర రాష్ట్రాల్లో, విదేశాల్లో నివసిస్తున్నా బతుకమ్మను జరుపుకుంటూ తమ మూలాలను గుర్తు చేసుకుంటున్నారు.

అయితే బతుకమ్మ అసలైన అందం భారీ వేడుకల్లో మాత్రమే లేదు. ఒక ఇంట్లో మహిళలు కలిసి పూలు పేర్చడంలో.. పక్కింటి వారిని పండుగకు ఆహ్వానించడంలో.. తరతరాలుగా వస్తున్న పాటలను పిల్లలకు నేర్పించడంలో కూడా ఉంది. కాలం మారినా, జీవనశైలి మారినా ఈ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించాలనే తపన తెలంగాణ ప్రజల్లో కనిపిస్తోంది.

బతుకమ్మ అంటే పూల పండుగ మాత్రమే కాదు.. బతుకు పండుగ!

పెత్రమాసం రోజున మొదలయ్యే బతుకమ్మ.. తొమ్మిది రోజులపాటు తెలంగాణ జీవితాన్ని రంగులమయం చేస్తుంది. ప్రతి రోజు ఒక పేరు, ఒక నైవేద్యం, ఒక ప్రత్యేక ఆచారం. కానీ వీటన్నింటినీ కలిపే ప్రధాన భావం ఒక్కటే. ప్రకృతిని గౌరవించడం, కుటుంబ బంధాలను కాపాడుకోవడం, సమాజంతో కలిసి ఆనందాన్ని పంచుకోవడం.

తంగేడు పువ్వులో తెలంగాణ నేల కనిపిస్తుంది. బతుకమ్మ పాటలో పల్లె జీవితం వినిపిస్తుంది. మహిళల వలయంలో ఐక్యత కనిపిస్తుంది. అందుకే బతుకమ్మను ఒక పండుగగా మాత్రమే చూడలేం. అది తెలంగాణ సంస్కృతిలో భాగం.. తరతరాల జ్ఞాపకం.. ఈ నేల ప్రజల జీవనంలో విడదీయలేని సంప్రదాయం. బతుకమ్మ అంటే పూలతో చేసే పూజ మాత్రమే కాదు.. బతుకును పండుగగా మార్చే తెలంగాణ ఆత్మ.