ఖగోళ విజ్ఞానం నుంచి ప్రజా ఉద్యమాల దాకా! జంతర్ మంతర్ చరిత్ర తెలుసా..?

జంతర్ మంతర్ గతమెంతో ఘనం

పేరులోనే ఓ చరిత్ర

శాస్త్రీయ పరిశోధనల నుంచి నిరసనల దాకా...

3 శతాబ్దాల చరిత్ర జంతర్ మంతర్ సొంతం

ఒకప్పుడు సూర్యుడి గమనాన్ని లెక్కించిన చోటు.. కాలాన్ని కొలిచిన కట్టడం.. ఆ తర్వాత ప్రభుత్వాలను ప్రశ్నించిన ప్రజల గళంగా మారిన ప్రదేశం. సింపుల్ గా ఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ చరిత్ర ఇదీ. మూడు శతాబ్దాల క్రితం శాస్త్రీయ పరిశోధనల కోసం నిర్మించిన ఈ కట్టడం కాలక్రమంలో దేశవ్యాప్త నిరసనలకు చిరునామాగా ఎలా మారింది? ఇప్పుడు నిరసన వేదికల జాబితా నుంచి తొలగించడంతో మరోసారి ఎందుకు వార్తల్లోకి వచ్చింది?

అసలు జంతర్ మంతర్ అంటే ఏమిటి?

ఢిల్లీ నడిబొడ్డున, కనాట్ ప్లేస్‌కు సమీపంలో కనిపించే జంతర్ మంతర్‌ను చూడగానే చాలామందికి గుర్తొచ్చేది ధర్నాలు, ఆందోళనలు, నినాదాలు. కానీ ఆ ప్రదేశం అసలు కథ అంతకంటే చాలా పెద్దది. అక్కడి భారీ రాతి నిర్మాణాలు, వృత్తాకార కట్టడాలు, విచిత్రమైన ఆకృతులు ఒకప్పుడు ఖగోళ విజ్ఞానానికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

క్రీ.శ. 1724లో జైపూర్ మహారాజా సవాయ్ జై సింగ్-2 ఈ ఖగోళ పరిశీలనా కేంద్రాన్ని నిర్మించారు. అప్పటి కాలంలో ఖగోళ గణనలకు అవసరమైన ఖచ్చితత్వాన్ని సాధించడం ఒక పెద్ద సవాల్. గ్రహాలు, నక్షత్రాల గమనాన్ని పరిశీలించడం, సూర్యుడి స్థితిని లెక్కించడం, సమయాన్ని నిర్ధారించడం వంటి అవసరాల కోసం జై సింగ్ ప్రత్యేకమైన పరిశీలనా కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయించారు.

ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వాటిలో ఒకటి. జైపూర్, ఉజ్జయిని, వారణాసి, మథురల్లోనూ ఆయన ఇలాంటి కేంద్రాలను నిర్మించారు. వీటిలో మథురలోని కేంద్రం ప్రస్తుతం లేదు. ఇక్కడి విశేషం ఏమిటంటే.. ఆ కాలంలో ఆధునిక ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు, కంప్యూటర్లు అందుబాటులో లేవు. అయినప్పటికీ గణితం, ఖగోళ శాస్త్ర పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి భారీ నిర్మాణాలనే పరిశీలనా పరికరాలుగా రూపొందించారు.

సూర్యుడి నీడతో సమయాన్ని చెప్పిన సమ్రాట్ యంత్రం!

జంతర్ మంతర్‌లోని ప్రతి నిర్మాణానికి ఒక ప్రత్యేకమైన ఉద్దేశం ఉంది. అవి చూడటానికి కళాఖండాల్లా కనిపించినా, వాటి వెనుక శాస్త్రీయ లెక్కలు దాగి ఉన్నాయి.

సమ్రాట్ యంత్రం: ఇది భారీ సూర్యగడియారం. త్రిభుజాకార నిర్మాణం, దాని నీడ ఆధారంగా స్థానిక సూర్య సమయాన్ని లెక్కించేందుకు దీనిని రూపొందించారు. ఆకాశంలోని సూర్యుడి స్థానం మారేకొద్దీ నీడ కూడా మారుతుంది. ఆ మార్పును ఉపయోగించి సమయాన్ని నిర్ధారించవచ్చు.

జై ప్రకాశ్ యంత్రం: అర్ధగోళాకార నిర్మాణాలతో రూపొందించిన ఈ పరికరం ఖగోళ వస్తువుల స్థానాలను గుర్తించడానికి ఉపయోగపడేది. ఆకాశంలో కనిపించే వస్తువుల స్థానాలను గణించేందుకు ఇది సహాయపడుతుంది.

రామ్ యంత్రం: వృత్తాకార నిర్మాణాలతో ఉన్న ఈ పరికరం ఖగోళ వస్తువుల ఎత్తు, దిశ వంటి వివరాలను కొలవడానికి ఉపయోగపడేది.

మిశ్ర యంత్రం: జంతర్ మంతర్‌లోని మరో ప్రత్యేక నిర్మాణం. వేర్వేరు రకాల ఖగోళ కొలతలకు ఉపయోగపడేలా దీనిని రూపొందించారు. ఈ నిర్మాణం ప్రత్యేకతకు మరో గుర్తింపు కూడా ఉంది. 1982లో ఢిల్లీలో నిర్వహించిన ఆసియా క్రీడల లోగో రూపకల్పనకు మిశ్ర యంత్రం స్ఫూర్తిగా నిలిచింది.

అంటే జంతర్ మంతర్ చరిత్ర కేవలం పాత కట్టడాల చరిత్ర కాదు. భారతదేశంలో గణితం, ఖగోళ విజ్ఞానం, నిర్మాణ నైపుణ్యం ఏ స్థాయిలో ఉన్నాయో చెప్పే చారిత్రక ఆధారం.

ఖగోళ కేంద్రం.. పర్యాటక ప్రాంతం.. ఆ తర్వాత ఏమైంది?

జంతర్ మంతర్ నిర్మాణం వెనుక ఉన్న ప్రధాన ఉద్దేశం ఖగోళ పరిశీలన. కాలక్రమంలో అది చారిత్రక కట్టడంగా గుర్తింపు పొందింది. ఢిల్లీకి వెళ్లే పర్యాటకులు సందర్శించే ప్రదేశాల్లో ఒకటిగా మారింది. పాఠశాల విద్యార్థుల విహారయాత్రల్లోనూ దీనికి చోటుండేది.

అయితే జంతర్ మంతర్ పరిసరాలకు మరో గుర్తింపు రావడానికి కారణం దాని భౌగోళిక స్థానం. దేశ రాజధాని నడిబొడ్డున ఉండటం, పార్లమెంట్ సహా కీలక ప్రభుత్వ కార్యాలయాలకు సమీపంలో ఉండటం దీనిని ప్రజా ఉద్యమాలకు అనువైన ప్రదేశంగా మార్చాయి.

ప్రజలకు తమ సమస్యలను ప్రభుత్వం దృష్టికి తీసుకెళ్లాలంటే కేవలం వినతిపత్రాలు ఇవ్వడం ఒక్కటే మార్గం కాదు. పెద్ద సంఖ్యలో ఒకచోట చేరి తమ అసంతృప్తిని వ్యక్తం చేయడం, మీడియా దృష్టిని ఆకర్షించడం, ప్రజాప్రతినిధుల దృష్టికి సమస్యలను తీసుకెళ్లడం కూడా ఉద్యమాల్లో కీలకమైన భాగాలే. ఈ అవసరాలకు జంతర్ మంతర్ పరిసరాలు క్రమంగా వేదికగా మారాయి.

బోట్ క్లబ్ నుంచి జంతర్ మంతర్‌కు నిరసనల ప్రయాణం!

జంతర్ మంతర్ నిరసనల కేంద్రంగా మారడానికి ముందు ఢిల్లీలోని బోట్ క్లబ్ మైదానాలు పెద్ద ఉద్యమాలకు ప్రధాన వేదికగా ఉండేవి. ఇండియా గేట్, అప్పటి రాజ్‌పథ్ పరిసరాల్లో జరిగే నిరసనలు అధికార కేంద్రాలకు దగ్గరగా ఉండేవి.

1988 అక్టోబర్‌లో రైతు నాయకుడు మహేంద్ర సింగ్ టికాయత్ నేతృత్వంలో బోట్ క్లబ్ వద్ద భారీ రైతు ఉద్యమం జరిగింది. వేలాది మంది రైతులు రోజుల తరబడి అక్కడే బస చేసి తమ డిమాండ్లను వినిపించారు. ఈ ఉద్యమం అప్పటి ప్రభుత్వంపై గణనీయమైన ఒత్తిడిని తీసుకొచ్చింది.

అయితే భారీ జనసమీకరణలు, భద్రత, ట్రాఫిక్ సమస్యల నేపథ్యంలో బోట్ క్లబ్ ప్రాంతంలో నిరసనలపై ఆంక్షలు వచ్చాయి. 1990ల ప్రారంభంలో ఈ ఆంక్షలు మరింత తీవ్రమయ్యాయి. 1993 నాటికి జంతర్ మంతర్ రోడ్డు నిరసనలకు ప్రత్యామ్నాయ వేదికగా ఎదిగింది.

అక్కడి నుంచి మరో చరిత్ర మొదలైంది. రైతుల నుంచి కార్మికుల వరకు, విద్యార్థుల నుంచి మాజీ సైనికుల వరకు, రాజకీయ పార్టీల నుంచి సామాజిక కార్యకర్తల వరకు అనేక వర్గాలకు జంతర్ మంతర్ చిరునామాగా మారింది.

చరిత్రకారుడు రామచంద్ర గుహ దీనిని ‘మినీ ఇండియా’గా అభివర్ణించడం వెనుక కారణం ఇదే. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల సమస్యలు, భిన్నమైన అభిప్రాయాలు, విభిన్నమైన డిమాండ్లు ఒకే వీధిలో కనిపించేవి.

అన్నా హజారే నుంచి మహిళా రెజ్లర్ల వరకు!

జంతర్ మంతర్ ప్రాధాన్యం కొన్ని నిరసనలతోనే పరిమితం కాలేదు. కాలానుగుణంగా దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీసిన ఉద్యమాలకు ఇది వేదికగా నిలిచింది.

2011 ఏప్రిల్‌లో సామాజిక కార్యకర్త అన్నా హజారే జనలోక్‌పాల్ బిల్లు కోసం ఇక్కడ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం క్రమంగా దేశవ్యాప్త చర్చగా మారింది. ప్రభుత్వంలో జవాబుదారీతనం, అవినీతి నిరోధక వ్యవస్థల అవసరం వంటి అంశాలు ప్రధాన చర్చల్లోకి వచ్చాయి.

వన్ ర్యాంక్ వన్ పెన్షన్ అమలుపై మాజీ సైనికులు ఇక్కడ ఆందోళనలు నిర్వహించారు. తమిళనాడు రైతులు వ్యవసాయ సంక్షోభం, కరువు సమస్యలపై వినూత్నంగా నిరసనలు తెలిపారు. తమకు న్యాయం జరగడం లేదని భావించిన వ్యక్తులు కూడా జంతర్ మంతర్‌ను ఆశ్రయించారు.

2023లో భారత మహిళా రెజ్లర్లు తమపై లైంగిక వేధింపులకు సంబంధించిన ఆరోపణలపై దర్యాప్తు జరపాలని డిమాండ్ చేస్తూ ఇక్కడ నిరసనకు దిగారు. ఈ ఆందోళన దేశవ్యాప్తంగా క్రీడా రంగంలో మహిళల భద్రత, ఫిర్యాదులపై చర్యలు, క్రీడా సమాఖ్యల జవాబుదారీతనం వంటి అంశాలపై చర్చకు దారితీసింది.

ఇలా ఒక్కో ఉద్యమం ఒక్కో సమస్యను ముందుకు తీసుకొచ్చింది. కొన్ని నిరసనలు జాతీయ స్థాయిలో చర్చను ప్రభావితం చేశాయి. మరికొన్ని తమ సమస్యను ఎవరైనా వినాలనే ఆశతో వచ్చిన వ్యక్తుల పోరాటాలుగా మిగిలాయి. అయితే వాటన్నింటికీ జంతర్ మంతర్ ఒక ఉమ్మడి వేదికగా నిలిచింది.

నిరసనలతోపాటు వివాదాలు కూడా!

ఏదైనా ప్రదేశంలో నిరంతరం పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు గుమిగూడితే కొన్ని సమస్యలు ఎదురవడం సహజం. జంతర్ మంతర్ పరిసరాల్లోనూ ఇదే జరిగింది. ధర్నాలు రోజుల తరబడి కొనసాగడం, తాత్కాలిక టెంట్లు ఏర్పాటు చేయడం, మైకుల వినియోగం, చెత్త పేరుకుపోవడం, రహదారులకు అడ్డంకులు ఏర్పడటం వంటి అంశాలపై స్థానిక నివాసితులు అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేశారు.

2017లో జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ ఈ సమస్యలను పరిగణనలోకి తీసుకుని జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసనలను నిలిపివేయాలని ఆదేశించింది. అయితే 2018లో సుప్రీంకోర్టు శాంతియుత నిరసనలపై సంపూర్ణ నిషేధం విధించడం సమంజసం కాదని స్పష్టం చేసింది. ప్రజల నిరసన హక్కును కాపాడటంతో పాటు స్థానికుల జీవన సౌకర్యాలు, ప్రజా క్రమాన్ని కూడా పరిరక్షించాలని పేర్కొంది.

నిరసనల వేదికల జాబితా నుంచి తొలగింపు!

ఈ చారిత్రక ప్రాధాన్యం ఉన్న జంతర్ మంతర్ ఇప్పుడు మరోసారి వార్తల్లోకి వచ్చింది. తాజాగా జారీ చేసిన ఉత్తర్వుల ప్రకారం, ఢిల్లీ పోలీసులు జంతర్ మంతర్ రోడ్డును అధికారిక నిరసన వేదికల జాబితా నుంచి తొలగించారు. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ కమిటీ సిఫార్సుల మేరకు ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు పేర్కొన్నారు.

ఇకపై నిరసనలకు ప్రత్యామ్నాయ వేదికలుగా ఢిల్లీలోని రాంలీలా మైదాన్, బురారీ మైదాన్, తూర్పు ఢిల్లీలోని సీబీడీ మైదాన్‌లను గుర్తించారు.

ఈ నిర్ణయం నేపథ్యంలో నిరసనకారులు అధికార కేంద్రాలకు ఎంత దగ్గరగా తమ గొంతు వినిపించగలరు? కొత్త వేదికలు ప్రజలకు ఎంతవరకు అందుబాటులో ఉంటాయి? అనే ప్రశ్నలు చర్చకు వస్తున్నాయి. అదే సమయంలో జంతర్ మంతర్ పరిసరాల్లో నివసించే ప్రజల ఇబ్బందులను పరిష్కరించాల్సిన అవసరమూ ఉంది.

అయితే ఈ తాజా ఉత్తర్వులతో జంతర్ మంతర్ చారిత్రక ప్రాధాన్యం మాత్రం చెరిగిపోదు. ఖగోళ విజ్ఞానానికి ప్రతీకగా నిలిచిన ఈ ప్రదేశం పక్కనే ఉన్న రహదారి మూడు దశాబ్దాలపాటు దేశ ప్రజల ఆవేదనలకు, డిమాండ్లకు, ఉద్యమాలకు చిరునామాగా నిలిచింది.

జంతర్ మంతర్ చెప్పే అసలు కథ ఇదే!

సూర్యుడి గమనాన్ని కొలిచేందుకు నిర్మించిన కట్టడం పక్కనే, కాలక్రమంలో ప్రజలు తమ సమస్యలను ప్రభుత్వానికి వినిపించుకునే వేదిక ఏర్పడింది. ఒకవైపు శాస్త్రీయ పరిశోధనల చరిత్ర.. మరోవైపు ప్రజాస్వామ్య పోరాటాల చరిత్ర. ఈ రెండు విభిన్న ప్రయాణాలు జంతర్ మంతర్‌కు ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును ఇచ్చాయి.

భారీ రాతి పరికరాలతో ఆకాశాన్ని పరిశీలించిన శాస్త్రవేత్తల కాలం నుంచి, చేతుల్లో ప్లకార్డులతో న్యాయం కోరుతూ నిలిచిన ప్రజల కాలం వరకు.. జంతర్ మంతర్ ఎన్నో మార్పులకు సాక్షిగా నిలిచింది.

నిరసనలకు అధికారిక వేదికగా దాని గుర్తింపు మారవచ్చు. కానీ భారతదేశ శాస్త్రీయ వారసత్వంలో, ఢిల్లీ నగర చరిత్రలో, ప్రజా ఉద్యమాల జ్ఞాపకాల్లో జంతర్ మంతర్‌కు ఉన్న స్థానం మాత్రం ప్రత్యేకమే.