భారతీయ సనాతన ధర్మంలో ప్రతీ నెలకు ఒక ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. ముఖ్యంగా శివారాధన, విష్ణుభక్తి, దీపారాధన, తులసీ పూజ, ఉపవాసాలు, దానధర్మాలకు అత్యంత విశిష్టమైన నెల కార్తీక మాసం. కృత్తిక నక్షత్రంతో కూడిన పౌర్ణమి వచ్చే మాసం కావడంతో దీనికి కార్తీక మాసం అనే పేరు స్థిరపడింది. కృత్తిక నక్షత్రానికి అగ్నితో విడదీయరాని సంబంధం ఉండటంతో, ఈ నెలలో దీపారాధనకు అత్యున్నత స్థానం కల్పించారు.
ఉదయం, సాయంత్రం వేళల్లో ఇంటి పూజా మందిరంలో, తులసి కోట దగ్గర, ఆలయాల్లో ఆవు నెయ్యి లేదా నువ్వుల నూనెతో దీపాలు వెలిగించడం సంప్రదాయంగా వస్తోంది. అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించి జ్ఞానమనే వెలుగు వైపు నడిపించాలనే 'తమసో మా జ్యోతిర్గమయ' సందేశానికి దీపం ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ప్రత్యేకంగా ఈ మాసంలో ఉసిరికాయపై ప్రమిదను ఉంచి దీపం వెలిగించడం వల్ల లక్ష్మీనారాయణుల అనుగ్రహం, ఆయురారోగ్యాలు సిద్ధిస్తాయని భక్తుల విశ్వాసం.
కార్తీక మాసంలో పాటించే మరో విశిష్టమైన ఆచారం ఆకాశదీపం. ఇళ్లు, ఆలయాల వద్ద ఎత్తైన ప్రదేశంలో లేదా తులసి కోట సమీపంలో పొడవైన స్తంభాన్ని ఏర్పాటు చేసి దాని పైభాగంలో దీపాన్ని వెలిగిస్తారు. ఇంటి ముందు వెలిగించే దీపం కుటుంబ శ్రేయస్సును సూచిస్తే, ఆకాశం వైపు వెలిగే ఆకాశదీపం సమస్త లోకాల క్షేమాన్ని కోరుకునే విశ్వవ్యాప్త దైవచైతన్యానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. తమిళనాడులోని తిరువణ్ణామలై అరుణాచల గిరిపై కార్తీక పౌర్ణమి నాడు వెలిగించే మహాదీపాన్ని శివుని అనంతజ్యోతి స్వరూపంగా భక్తులు దర్శించుకుంటారు.
పరమశివుడికి, శ్రీమహావిష్ణువుకు అత్యంత ప్రీతికరమైన నెల కావడంతో కార్తీక మాసాన్ని 'హరిహర మాసం' అని పిలుస్తారు. 'శివాయ విష్ణురూపాయ, శివరూపాయ విష్ణవే' అనే భావన శివకేశవుల అభేదాన్ని చాటిచెబుతుంది. ఈ మాసంలో శివాలయాల్లో రుద్రాభిషేకాలు, త్రిగుణాలకు, త్రినేత్రాలకు ప్రతీకలైన మూడు ఆకుల బిల్వదళాలతో అర్చనలు నిర్వహిస్తారు. అదే విధంగా విష్ణు ఆలయాల్లో విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం, సత్యనారాయణ స్వామి వ్రతాలు ఆచరిస్తారు. తులసి మొక్కకు ప్రత్యేక పూజలు చేస్తూ, తులసీ అమ్మవారికి, శాలగ్రామానికి లేదా శ్రీకృష్ణుడికి తులసీ కల్యాణం జరిపించడం ఈ మాసంలో ఎంతో పుణ్యప్రదంగా భావిస్తారు.
హరిహరసుతుడైన అయ్యప్ప స్వామి భక్తులు సైతం కార్తీక మాసంలోనే మాలధారణ చేసి కఠిన నియమ నిష్ఠలతో దీక్షలు ప్రారంభిస్తారు. తెల్లవారుజామున నదీస్నానాలు, కార్తీక సోమవార వ్రతాలు, దీపదానం, అన్నదానం వంటి ఆచారాలు మనిషిలో నియమశీలతను, ప్రకృతి పట్ల గౌరవాన్ని, సేవాభావాన్ని పెంపొందిస్తాయి. మొత్తంగా కార్తీక మాసం భక్తి, ఆత్మపరిశీలన, సాత్విక జీవన విధానానికి ఒక పవిత్ర వేదికగా నిలుస్తూ మానవాళిని వెలుగు బాటలో నడిపిస్తుంది.


